Almenn samantekt um snjóflóðaýla

Inngangur

Eftirfarandi grein um snjóflóðaýla er að mestu leiti byggð á grein sem birtist í tímaritinu Björgun 2. tbl. 6. árg. 2006.  Aðstoð við greinarskrifin veitti Manuel Genswein, rafmagnsverkfræðingur frá Sviss og sérfræðingur um snjóflóðaýla.

Markmið greinarinnar er m.a. að fjalla stuttlega um ýla, þróun þeirra, fjölda loftneta, digital/analog og hvað getur truflað virkni þeirra.  Þá eru dregnar saman í töflu helstu upplýsingar um nýjustu ýlana sem eru á markaði hér á landi.

Bakgrunnur

Fyrstu ýlarnir sem komu á markað fyrir rúmlega 35-40 árum voru analog ýlar og höfðu eingöngu eitt loftnet.  Tíðni þeirra var 2275 Hz.  457 kHz tíðnin var fyrst kynnt af Barryvox árið 1968 með VS68 tækinu.  2275 Hz og 457 kHz tíðnirnar voru í notkun fram til ársins 1990 er notkun 2275 Hz tíðninnar var hætt samkvæmt tilmælum frá ETSI (European Telecomunication Standardation Institute).

Snjóflóðaýlar, sem bæði gátu sent og numið þessar tíðnir, voru í notkun hér á landi töluvert fram yfir þennan tíma.  Ortovox F2 og Pieps 2 gátu numið báðar tíðnirnar en þeir sendu samt sem áður út á 457 kHz tíðninni.  Ortovox setti fyrst af öllum á markað ýla sem numið gátu báðar þessar  tíðnir og náðu þeir góðu forskoti á aðra framleiðendur með þessu tæki.

Líklegt er að einhver þessara gömlu tækja séu ennþá í notkun hér á landi.  Það eru eindregin tilmæli greinarhöfunda, til þeirra sem enn eru að nota þau, að skipta þeim út fyrir nýrri og betri tæki.

Kostur 457 kHz tíðninnar er sá að það er lítill sem enginn munur á nákvæmni hennar hvort sem hún fer í gegnum loft, snjó eða vatn.  Þá er drægni ýlanna óháð dýpi á fórnarlambi í snjóflóði.

Digital – Analog – Fjöldi loftneta

Eins og nefnt var hér að ofan voru fyrstu ýlarnir eins loftneta analog ýlar (is: hliðrænir; sjá nánar um analog á http://en.wikipedia.org/wiki/Analog_signal).  Analog ýlar eru nokkuð langdrægir (samanborið við digital) og geta þeir numið merki í allt að 80-100 m fjarlægð, allt eftir lengd loftnetsins.  Lengd loftnets hefur bein áhrif á drægni þeirra.

Flestir ýlanna gefa frá sér hljóðmerki þegar þeir nema sendingar og sumir ýlarnir eru einnig með skjá sem sýnir fjarlægð.  Styrkur merkisins vex eftir því sem komið er nær fórnarlambinu. 

Analog ýlar eru ennþá langdrægari en digital ýlar.

Digital ýlar(is: stafrænir; sjá nánar um digital á http://en.wikipedia.org/wiki/Digital_signal) komu fyrst á markað hjá Back Country Access (BCA) með Tracker DTS árið 1997 og voru þeir eingöngu digital.  Tracker DTS ýlarnir voru og eru enn tveggja loftneta ýlar.  Bæði loftnetin eru jafn löng.    Með tveimur loftnetum, hornréttum hvort á annað, var kominn möguleiki á því að reikna stefnuna að fórnarlambi.

Með þessum ýli kynnti BCA, fyrst allra framleiðanda, s.k. stefnuvirka leit en hún hefur leitt til auðveldari og fljótari leitar að fórnarlömbum í snjóflóðum.  Vegna þessa, er í dag, mælt með því að snjóflóðaýlar séu með tvö eða fleiri loftnet sem eru hornrétt á hvert annað.

Í kjölfarið á Tracker DTS komu aðrir framleiðendur með tveggja loftneta digital ýla s.s. eins og Arva, Ortovox með x1 og  Barryvox með Opto 3000.

Árið 1999 kynnti Barryvox fyrsta þriggja loftneta ýlinn og var hann notaður til snjóflóðaleitar úr þyrlum.  Pieps var hins vegar fyrsti framleiðandinn sem nýtti þriggja loftneta tæknina í ýla fyrir útivistarfólk er það setti Pieps DSP á markað árið 2003.

Þriggja loftneta ýlar leysa vandamálið með falska staðsetningu fórnarlamba á miklu dýpi.  Ekki er því þörf á að beita s.k. hringleit (e: pinpointing in circle) við leit með þriggja loftneta ýlum (sjá nánar um þetta hér á eftir).  Vegna þess hversu stutt þriðja loftnetið er (lengd þess er aðeins minni en þykkt ýlisins) þá fer það ekki að virka fyrr en nokkra metra frá fórnarlambinu.

Pieps DSP hefur nú verið endurbættur (þó svo að um nánast sama útlit sé að ræða) og einnig hafa komið á markaðinn ýlar frá Barryvox, sem ber nafnið Pulse, og frá Ortovox og ber sá nafnið d3.  Þá hefur Ortovox, í nokkur ár, kynnt nýja gerð af þriggja loftneta ýli (s1) en enn sem komið er hafa þeir ekki komið honum í sölu.

Kostir digital ýla eru þeir helstir að þeir gera leit mjög  auðvelda en þegar kemur að drægni þeirra, leit að mörgum gröfnum og s.k. hóp tékki(e: group check) á ýlum, þá hafa analog ýlar kosti umfram digital.  Þess vegna hafa sumir framleiðendur sett á markað ýla sem eru bæði analog og digital til að nýta það besta úr báðum (Ortovox, Barryvox og Arva). 

Eins og tveggja loftneta ýlar hafa þann ókost að þeir geta gefið falska staðsetningu (e: misleading maximums in close proximity) þegar sendir (fórnarlamb) og móttakari (björgunarmaður) eru nálægt hvor öðrum og fórnarlamb er á miklu dýpi í snjóflóði.  Í þessu tilfelli er rétt að nota s.k. hringleit (e: pinpointing in circle).  Nánari upplýsingar um þessa leitaraðferð er að finna á heimasíðu Manuels www.genswein.com.  Efnið á síðu Manuels hefur verið tekið saman í eitt hefti og er hægt að nálgast það á síðunni www.orion.is/snjoflod/manuel_2006.htm.

Kostir þriggja loftneta ýla eru þeir að falskar staðsetningar (sbr. hér að ofan), sem koma fram við leit með tveggja loftneta ýlum, heyra sögunni til og leit á að geta verið mjög markviss.

Leitaraðferðir

Þegar leitað er eftir merki með ýlum er nauðsynlegt að snúa hend­inni í eins konar áttu (8), um úlnlið, til þess að reyna að nema merki úr hvaða átt sem er.  Þetta er gert vegna þess að sending ýlis í snjóflóði fer aðeins um lengsta loftnet hans og það getur snúið hvernig sem er.  Með því að snúa leitarýli á þennan hátt er verið að tryggja það að leitað verði að merki úr öllum áttum.

Eftir að merki hefur verið numið er hægt að nota nokkrar aðferðir við staðarákvörðun fórnarlambs, allt eftir því hvaða gerð ýlis er notuð.

Hér verða gefin þrjú dæmi um leitaraðferðir, annars vegar með eins loftneta ýli og hins vegar með ýlum sem eru með tvö eða fleiri loftnet.

Mynd 1.  Leit með eins loftneta ýli. Hornrétt leit.  Mynd: Manuel Genswein.

Í svo kallaðri hornréttri leit er leitarsvæðið gengið eftir beinum línum og hámarks styrkleiki staðsettur á línunni.  Síðan er gengið hornrétt út staðnum með hámarks styrkleika eftir annarri beinni línu og hámark styrkleika ákvarðað á sama hátt eftir þessari línu eins og eftir fyrri línunni.  Þetta var síðan endurtekið þangað til að svæðið er innan við u.þ.b. hálfur metri að stærð. 

Mynd 2.  Leit með eins loftneta ýli. Tangentlínur.  Mynd: Manuel Genswein.

Leit samkvæmt Mynd 2 fer þannig fram að leitað er eftir  hámarks styrk hljóðmerkis og stefna tekin.  Gengið  er stuttan spöl eftir stefnunni (tangent línu) og síðan leitað að nýju að hámarks styrk hljóðmerkis.  Þetta ferli er síðan endurtekið þangað til komið er að fórnarlambi.

 

Mynd 3.  Leit með tveggja eða fleiri loftneta ýlum eftir áhrifalínum (flux lines).  Mynd: Manuel Genswein.

Leit samkvæmt Mynd 3 fer þannig fram að um leið og merki heyrist eða er numið er gengið eftir stefnum/örvum ýlisins þangað til komið er að fórnarlambi.

Það er mjög mikilvægt að notendur kunni að nota ýlinn sinn og að þeir æfi sig reglulega því æfingin skapar meistarann.

Hvað getur truflað ýla?

Ýmis rafmagnsbúnaður hefur áhrif á nákvæmni ýla.  Þar má m.a. nefna talstöðvar og farsíma sem valda því að aflestur verður rangur.  Einnig geta alls konar málmhlutir og seglar truflað ýlana.  Lágmarks fjarlægð þessara hluta er u.þ.b. 50 sm frá ýli.  Skynsamlegast er að vera með þessa hluti í bakpoka.

Sumir framleiðendur fatnaðar hafa hætt notkun riflása og eru í staðinn farnir að nota segulræmur.  Segulræmurnar trufla ýlana!

Þá er einnig rétt að benda á að það á hvorki að nota hleðslubatterí né litíum batterí í ýlana.  Framleiðendur mæla allir með alkaline batteríum.

Hvernig ber ég ýlinn á mér?

Ýlirinn er öryggistæki og á því að vera þannig festur á notandann að ekki sé hætta á því hann að losni frá ef viðkomandi lendir í snjóflóði.  Flestir framleiðendur leggja mikla áherslu á það að ýlirinn sé festur með ólum yfir öxl og brjóst og hann liggi sem næst líkamanum, innanklæða.  Einnig getur ýlirinn verið í vasa á buxum en þá verður að vera tryggt að vasinn sé innan á og lokaður með rennilás.

Mynd 4.  Festing ýlis.  Mynd: Manuel Genswein.

Aukabúnaður með ýlum

Nokkrir framleiðendur ýla hafa bætt við tækin auka búnaði s.s. eins og hæðarmæli, áttavita og hitamæli.  Þessi búnaður er vafalaust ágætur en hann er ekki nauðsynlegur og ætti ekki að vera hluti af þessari gerð öryggistækis.  Ástæðan er sú að þá er hætta á því að notandinn taki fram ýlinn til stefnu­ákvörðunar eða hæðarmælingar og þar með er hætta á því að hann missi ýlinn frá sér lendi hann í snjóflóði.

Viðhald og tékk ýla

Ýlar eru viðkvæm tæki sem þola illa högg t.d. við það að detta á gólfið.  Loftnetin geta skaddast án þess að notandinn verði þess var.  Sködduð loftnet geta skert eða komið í veg fyrir sendingu og/eða móttöku merkja.

Allir framleiðendur ýla ráðleggja notendum að senda ýlana til yfirferðar til sín t.d. þriðja hvert ár til þess að tryggja það að þeir virki eins og til er ætlast.  Eigendum ýla er bent á að senda ýla til yfirferðar að vori þannig að þeir verði tilbúnir að hausti.  Þeir þurfa að greiða fyrir þessa þjónustu.
Dreifingar eða söluaðilar eiga að sjá um að koma ýlum til framleiðanda til yfirferðar.

Það er nauðsynlegt fyrir einstaklinga eða hópa sem eru að fara til fjalla að kanna virkni ýlanna áður en farið er inn á snjóflóðasvæði.  Þetta er gert með því að einn úr hópnum stillir tækið sitt á sendingu (tæki stillt á: group check) og fer fram fyrir og til hliðar við hópinn.  Síðan gengur hver og einn úr hópnum fram hjá honum í 1 m fjarlægð og með 2 m bili á milli manna, sjá mynd.  Kannað er hvort öll tækin nema sendinguna í þessari fjarlægð.  Síðan er þessu snúið við þannig að hópurinn setur ýlana sína á sendingu og kannað er hvort merkin verða numinn. Sjá nánar á mynd.

Mynd 5.  Hóptékk ýla.  Mynd: Barryvox.

Handbækur og upplýsingar á netinu

Notendahandbækur framleiðenda ýla eru í dag yfirleitt mjög ýtarlegar og sumar þeirra gefa ekki aðeins upplýsingar um notkun ýlanna heldur t.d. einnig um snjóflóð og mat á snjóflóðahættu.  Nokkur munur er þó á milli framleiðenda hversu ýtarlegt efnið er. 

Notendahandbækurnar er yfirleitt hægt að finna á netsíðum framleiðanda svo og fleiri upplýsingar um björgun úr snjóflóðum.

Lesendur eru hvattir til þess að kynna sér upplýsingar á heimasíðunum, sjá nánar slóð á heimasíður í töflu hér á eftir.

Samantekt um ýla

Hér að neðan er stutt samantekt um snjóflóðaýla.  Megin hluti upplýsinganna er fenginn úr notenda­hand­bókum framleiðenda eða á netsíðum framleiðenda.

Liður	Pieps DSP	Barryvox Pulse
Framleiðandi	SEIDEL Elektronik Gmbh Nfg.KG Austria	Ascom
Mynd
Stærð	116 x 75 x 27 mm	113 x 75 x 25 mm
Þyngd	198 g (m. batteríum)	240 g (m. batteríum)
Batterí	Alkaline: 3 x AAA 1.5 Volt, IEC- LR03	Alkaline: 3 x AAA 1.5 Volt, IEC- LR03
Uppgefin ending battería	Sending eingöngu: min. 200 klst. Móttaka eingöngu:	Sending eingöngu: min. 200 klst Móttaka eingöngu:
Fjöldi loftneta	3	3
Tegund merkja	Digital	Analog og digital
Drægni við leit	60 m	> 60 m
Innstunga fyrir heyrnartæki	Já	Já
Leitarhorn	180°	360°
Skjárinn	Örvar sem sýna stefnu, fjar­lægðar­­mælir og fjöldi grafinna og margt fleira.	Örvar sem sýna stefnu, fjar­lægða­rmælir og fjöldi grafinna og margt fleira.
Hvernig fjöldi grafinna er sýndur	Fjöldi og tákn sýnt á skjá.  Hámark er 4 grafnir. Hægt að merkja (e: mask) fórnarlömb sem búið er að staðsetja.	Fjöldi og tákn sýnt á skjá.  Hámark er 16 grafnir. Hægt að merkja (e: mask) fórnarlömb sem búið er að staðsetja.
Annað	Getur sýnt senditíðni ýlis fórnarlambsins. Ýlirinn notar Smart tækni.  Sú tækni getur valdið truflun í móttökualgrím annarra ýla.	Tækið getur sent og móttekið upplýsingar um lífsmörk fórnarlambs.  Sendirinn skráir hversu lengi fórnarlamb hefur verið í snjóflóði og hversu lengi lífsmörkin hafa verið.
Veffang:	http://www.pieps.com/cms/ index.php?option=com_content&task= view&id=29&Itemid=54	http://www.mammut.ch/mammut/ katalog.asp?view=detail&did=10&dart= 3&tid=5116&sid=1

Liður/span>	Ortovox d3	Tracker DTS
Framleiðandi	Ortovox	Back Country Access
Mynd
Stærð	123 x 80 x 32 mm	140 x 80 x 30
Þyngd	~247 g (m. batteríum)	298 g (m. batteríum)
Batterí	2 x AA LR6 1,5 V	Alkaline: 3 x AAA 1.5 Volt, IEC- LR03
Uppgefin ending battería	Sending eingöngu: ~ 300 klst. Móttaka eingöngu: ~40 klst.	Sending eingöngu: ~250 klst Móttaka eingöngu: ~50 klst.t
Fjöldi loftneta	3	2
Tegund merkja	Digital	Digital
Drægni við leit	40	50 m
Innstunga fyrir heyrnartæki	Já
Leitarhorn	180°	180°
Skjárinn	Þrjú stefnuljós og fjarlægðar­mælir	Fimm stefnuljós og fjar­lægða­mælir
Hvernig fjöldi grafinna er sýndur	Ljós blikkar án upplýsinga um fjölda.	Ekkert sem sýnir fjölda grafinna.
Annað	Þetta tæki er endurbætt x1 tæki.  Bætt hefur verið við þriðja loft­netinu og möguleika á að greina fleiri en einn grafinn í snjóflóði.	Hægt er að afmarka eða þrengja sérstaklega leitarsvæði þegar margir eru grafnir í snjóflóði á litlu svæði.
Veffang:	http://www.ortovox.com/ typo7/index.php?id=475&L=1	http://www.backcountryaccess.com/ bca_products/tracker/index.php